йахшы ниййятляринин пис нятиъяsi
Eyvaz TAHA
Font: Times Latin
Инсанын тарихян формалашмасында эцъ uğrunda чякишмяляр мцяййян önəm daşıyır. Buna бахмайараг, елмин артмасы, мядяниййятин инкишафы вя сивилизасийанын мейдана эялмяси инсанларын щямряйлийинин вя узун sürə çalışmalarının нятиъясидир. Бу чох мцряккяб və чоху да юз-юзцня баш верян бир просесдир. Макс Планкın садя тярздя açıqladığı кimи:
Сизин вя мяним дярдийимиз щяр ня варса,
Щамысыны бир-бириня бирляшдиряъяйик.
Вя беляликля, бу щядиййялярдян,
Бири-биримизя щачанса эюндярмиш олдуьумуз,
Бир эцл дястяси дцзялдяъяйик.1
Йени сивилизасийаларын йаранмасы, гядим мядяниййятлярин юлцб сырадан чыхмасы вя нящайят, инсанларын мяишят тярзиндя баш верян ясаслы дяйишикликлярин кюкц çeşitli факторларла ilgiliдыр. Fikri мяктябляр вя иътимаи гурумлар да белядир. Щяр bir düşünüş башга факторларла alış-veriş вя бирэя йашайыш йолу иля дяйишилир, чiчяклянир вя йа солуб мящв олур. Сосиологларын бязисинин фикринъя, иътимаи гурумлар да йени ещтийаъларын, мясялялярин мейдана эялмяси нятиъясиндя йараныр вя бу ещтийаълар sürdükcə о гурумлар да ayaq üstə галырлар, genişlənir вя ящямиййят кясб едирляр. беля олмаса сырадан чыхырлар. Бу айдын мясяля цзяриндя dayandığımın səbəbi одур ки, бязиляри беля эцман едирляр, бяшяр аляминдя щяр ня баш верирся, инсанларын фикир тоггушмасынын, истякляринин вя ямялляринин мящсулу олмагдаn даща чох, сярвят-зор сащибляринин щазырладыглары вя дцшмян гцввялярин фитня-фясадларынын мящсулудур. Бу эцман иътимаи щадисяляри изащ етмяйяin özülündə dayanan заман, «Qurğu ]Суи-гясд [»2 нязяриййяси киmи шярщ олунан бир нязяриййяйя чеврилир.
Бу нязяриййянин başlıca мягсяди онун илкин шярщчиляринин, o cümlədən Karl Popperin дилдиндя беля сяслянир: «Toplumda баш верян, бизим нифрят етдийимиз мцщарибя, йохсуллуг вя ишсизлик кими бцтцн "пис" шейляр щюкмян бир нюв пис ниййятин вя йа бядбяхтлик эятирян бир планын мящсулу олмалыдыр, щюкмян киминся буну тюрятмякдя бир "amacı" вардыр вя ялбяття кимся ондан бир хейир эютцрцр.»3 Башга сюзля десяк, «бу нязяриййяйя эюря, щяр иътимаи olayın шярщ вя изащынын ясасыны айры-айры фярдлярин вя груплоарын кяшфи тяшкил едир. Bu фярдляр вя груплоар о щадисянин баш вермясиндя мараqлыдырлар, ондан yararланырлар вя о щадисянин баш тутмасы цчцн планлар ъызırлар.»4
Qurğu нязяриййясинин мязмуну-мащиййяти йалныз чиrкin ишлярi törədən айры-айры шяхсляr və qrupların кяшфи иля мящдудлашмсыр, onun anlam düzənliyi geniş bədgümanlıqlar, önyarğılar və dəyərlindirmələri ehtiva edir. Бцтцн бунларла беля, "дцшмян ахтармаг вя дцшмян тапмаг" бу нязяриййянин ян мцщцм özəlliklərindəndir. Вя бу ъящятдян психолоэийа елминдяки bayıra tullamaya (прожeтиоn)5 bənzəyir. Necə ki, tuullayıcı şəxs юз suçları вя səhvlərini башгаларынын бойнуна йыхır, бу язяриййянин ардыъыллары да юзцнцн уьурсузлугларыныn таqсырыны yalnız дцшмяндя эюрцр. Xцсусиля güc quruluşları dinc yaşayış, рифащ, ядалят вя азадлыгла баьлы бюйцк вядляр вериб sonra onları щяйата кечирмякдя, və ya gerçəkləşdirə bilmədikdə, günahların hamısı düşmənin üstünə atılır: gerçə və ya xəyali düşmənin. Бу иш о гядяр дя гярибя вя гейри-ади дейилдир. Çирнкин щадисялярин баш вермясиндя вя йахшы вядлярин йериня йетирилмямясиндя iнсанын tam ролу олдуьу заман беля ъцрбяъцр сцбутлар, bəhhanələr və йаланлар уйдурмгла özgəni suçlandırmağa başlayır. Йяни иши еля гялямя верир ки, эуйа арада бир фитня-фясад вармыш вя буна эюря о, мягсядиня чатмамышдыр. Başqa sğzlə desək, онун йахшы ниййятляринин пис нятиъяляр вермясиня дцшмянляр сябяб олмушдур.
Qurğu нязяриййясиндя щяр шейдян чох gözə чарпан məsələ онун мювъуд олмадыьы йердя, вя йа олмсасы шцбщя доьуран вахтда kəşf едилмясидир. Буна эюря дя бизим бу китабы йазмагдаn мягсядимиз орда-бурда özünü göstərən щяр щансы бир ягидяни гябул етдирмяк вя йа бир məqam ялдя етмяк вя йа бир мянфяят газанмаг цчцн planlaşdırılmış фитня-фясадлары арашдырмаг дейил, яксиня бу мясяляни тядгиг етмякдир: ня цчцн суи-гясд мювуд олмадыьы бир вахтда, онун мювъудлуьуна ясасланараг bir нязяриййя щазырланыр? Йа варлыьы ещтимал едилдийи заман ня цчцн онуну щаггында бир щягигят кими данышырлар?
Бу суаллара ъаваб тапмаг хатириня эюстярдийимиз сяйляр, antolojik дейил, epitemolojik özəllik daşıyır. Yəni qurğunun özünü tanimaqla ilgili deyildir, qurğu fenomeni haqqında nəzəriyyəçıliyi analiz edir.
Дoьрудур, тарих вя toplumda şeytani гцввяляр барясиндя инсанын бядэцманлыьы сябябсиз дейилдир. Çünki sosial yaşamda даима cərəyan edən həyat çəkişməsi цзцндян qurğu nəzəriyyəsi цчцн чохлу sübutlar tapmaq olar. Bцтцн бунларла беля, qurğu nəzəriyyəsi яхлагы мащиййятиня эюря бир сыра йанлышлыгларла мцшайият олунур. Бу йанлышлыглар реал дüшмянин варлыьы цзцндян дейил, яксиня, бязən онун щягигятдя мювъуд олмамасы сябябиндян мейдана эялир.
