نييه گونئيده شعر وار، نثر يوخدور؟
ایواز طاها
گونئيده نييه شعر وار، نثر يوخدور؟ نييه نثر يازان آزدير؟ نييه شعري نثردن داها قولايليقلا يازماق اولور؟
بو سورغولارا کونکرئت جاواب تاپماساق دا اونلارین نظری کؤکلرینه یاخینلاشا بیلهریک. سؤز بوراسیندادیر کی، بو بوللوق و او یوخلوق دوشونجه خستهلیییندن سو ایچیر. ايلک باخيشدا آداما ائله گلير کي، نثر يازماق شعردن داها قولاي اولماليدير. شعرده لفظي صناعتلر گئنيش يئر آلير؛ سؤزلر آليشماديغيميز چالاردا ايشلهنير؛ وزن، قافيه، هارموني، موسيقيني ياخشي تانيمادان شعر يارانمير. بونلارين هاميسيني بير اثرده دوغرولتماق، پارلاق ذکا ايستهيير، گئنيش تجروبهيه سؤيکهنير؛ عوضينده، نثرده بونلارين بير چوخو ايله اوغراشماغا ائحتيياجيميز يوخدور. لاکين بيزيم کيمي توپلوملاردا، شعرين وولکان [آتشفشان] کيمي پوٍسکورمهسي بو ساده باخيشي آلتاوست ائدير. شعر داها گوجلو يارانير، داها گئنيش ياييلير. بو، نهيله باغليدير؟ تي. اس. ائليوتـون Thomas S. Eliot یاخشی بیر سؤزو وار. او ايييرمينجي عصرين باشلانغيجيندا دئميشدير: «بديعي فيکير شعري آرخادا قويماسا، هئچ بير درينلييه، بوتؤولويه، چيچکلنمهيه گليب چيخا بيلمز.» دئمک، بيز هله ده شعر دؤنميني ياشاييريقسا گئريده قالميشيق. بيزدهکي شعرين نثره اوستونلويونو، و يا شعرين نثره نيسبت داها گئنيش ياييلماسيني بیر چوخ ندنلرله اساسلانديرماق اولار کی، اونلارین باشیندا دیلیمیزین یاساقلیغی دورور. آنجاق بوردا ایشاره ائدهجهییم ندن بیزیم اؤزوموزه قاییدیر.
شعره رغمن، نثر، اؤزهلليکله رومان، شوبهه بالاسيدير. بونا گؤره ده، نه کئچميش اؤزباشينا حؤکومتلرده، نه ده چاغداش توتاليتئر رژيملرده رومان يارانا بيلمزدي. يارانا بيلسهيدي ده اؤلردي. رومان اساسن اينسان ياشامينداکي ابهام و نسبيلييه کؤکلهنير. نه سَرت اخلاقياتي اورتايا قويور، نه ده ايدئولوگييانين قيزيشديرديغي گيريشيملري [اقداملاري] آچيقلايا بيلير. دوغرودور، هر ادبي اثرين کؤکلري ايدئولوگييا چيرکابيندان قيدالانير، آمما ايدئولوگييانين کؤگلهسي رومانين اوزهرينه دوشورسه، بديعيليييني ايتيرير. توتاليتئر حؤکومت اينسانلاري سادهلشديرير، دوشونجهلري عينيلشديرير؛ آمما رومانين يازيچيسي دوشوندوکجه، اينسان روحونون گيزلي دهليزلرينده [لابيرئنتينده] گزينتييه آپارير بيزي. حتتا دونکيشوت کيمي آخماق بير وارليق دا، کؤکلنميش اويونجاق [عروسکِ کوکي] کيمي آلينيازيسينين دومدوز جادهسينده يورومور. او دوشونور، يخيلير، دورور، ياشامين قارماقاريشيق جيغيرلاريندا اؤز باشينا فيرلانير. سونلوقدا نه تکجه کايناتين آنلامي، بلکه اؤز اؤزنهسينين (سوبیئکتینین) گئرچکلييي ده اونون جايناغيندان اوچوب گئدير. ديکتاتورون بيره ائنديردييي اينساني، رومان مينه قالديرير. ميلان کوندرانين فيکرينجه، روماندا هميشه اينسان وارليغينين قارانليق قاتلارينا ايشيق توتولور، يا دا توتولماليدير.
بو حاقدا اساس سؤزو ميخاييل باختين Mikhail Bakhtin دئيير. اورتاچاغين پوئتيکاسيندا مرکزچي بير سؤيلم [گفتمان، Discourse] ايله قارشيلاشيريق. بئله بير باخيش، نثرين، اؤزهلليکله رومانين، نئچه ديللي و چوخسسلي polyphonic ماهييتيني درک ائده بيلمزدي؛ شعرين تکسسلي دونياسيني قاورايا بيلردي.
مرکزچي گوجلر اؤز قارنيندا شعرين چئشيدلي ژانرلاريني بئجهريردي. رومان اسکي زامانلاردا يارانا بيلمزدي. رومان چئشيدلي و بلکه ضديتلي سسلرين کسيشدييي يوللار آيريجيدير. رومان ائله بير زامان باش قالديرا بيلر کي، ديل اؤز سويوت [مطلق] ماهييتيني ايتيرسين. رنسانسدا نئچهنئچه ديل، لاتين ديلينين يئريني آلير، رومان يارانير. اؤنجه شعرده بير «من» دانيشيردي، ايندي روماندا نئچه «من» دانيشير. نه قدهر دئموکراتیا یوخدورسا نثر ده یوخدور. بو پرینسیپ یالنیز حؤکومتلره قاییتمیر، بیزیم ایچیمیزده ٱت گزدیرن توتالیتئر دوشونجهیه و سیاسی دؤزومسوزلوکلره ده قاییدیر.
"
شعر وارلیغین ائویدیر" کیتابینین ایکینجی باسقیسیندا گئدن موباحیثهلر اساسیندا سادهلشدیرهرک یازیلمیشدی.
